Với mình mục tiêu tăng trưởng hai con số mang lại nhiều rủi ro hơn lợi ích

Mấy buổi live gần đây có khá nhiều bạn hỏi mình nghĩ sao về kinh tế VN với mục tiêu tăng trưởng 2 con số nên hôm nay mình viết hẳn 1 bài để nói cho rõ. Mình ko phải chuyên gia kinh tế vĩ mô gì cả mà chỉ là một người làm đầu tư và giao dịch nhiều năm nên quen nhìn mọi thứ theo kiểu muốn lời bao nhiêu thì phải chấp nhận rủi ro bấy nhiêu. Nhìn theo kiểu đó thì mình thấy mục tiêu tăng trưởng 2 con số đang mang lại nhiều rủi ro hơn lợi ích.

Phải công bằng mà nói thì tăng trưởng cao ai cũng muốn, kinh tế lớn nhanh thì có thêm việc làm và thu nhập có cơ hội tăng. Hạ tầng được đầu tư mạnh, đi nhiều mới thấy VN thay đổi từng ngày và hồ sơ của VN trong mắt nhà đầu tư quốc tế cũng đẹp lên rất nhiều. Số liệu cũng cho thấy nền kinh tế đang chạy rất nhanh khi 9 tháng đầu năm nay GDP tăng 9,01% và riêng quý 3 gần 10%, muốn cả năm chạm mốc 10% thì quý cuối phải tăng tầm 12%... mình nghĩ cuối năm con số đó vẫn có thể về đích nhưng câu hỏi mình quan tâm ko phải là có đạt được hay ko mà là đạt bằng cách nào và phải trả giá bằng cái gì.

Lý do hay được nhắc nhất cho mục tiêu này là sợ rơi vào bẫy thu nhập trung bình, tức là nước nghèo vươn lên tới một mức nào đó thì giậm chân tại chỗ mãi ko lên được nhóm thu nhập cao. Lo lắng đó ko sai vì giữa năm nay VN vừa được Ngân hàng Thế giới xếp vào nhóm thu nhập trung bình cao với thu nhập bình quân khoảng 4.970 USD/người, muốn thành nước thu nhập cao thì phải vượt 14.375 USD tức là còn phải tăng gần gấp 3. Theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới thì từ 1990 đến nay chỉ có 34 nền kinh tế thu nhập trung bình lên được thu nhập cao, mà hơn 1/3 trong số đó là nhờ gia nhập EU hoặc nhờ tìm ra dầu mỏ.

Tăng trưởng thì phải có vốn mà vốn ở VN chủ yếu vẫn đi ra từ ngân hàng. Theo Ngân hàng Nhà nước thì cuối năm 2025 dư nợ tín dụng đã lên khoảng 146% GDP, thuộc nhóm cao nhất trong các nước cùng mức thu nhập. Riêng năm 2025 tín dụng tăng khoảng 19% trong khi tiền gửi huy động chỉ tăng hơn 14% tức là tiền cho vay ra đang chạy nhanh hơn tiền gửi vào. Cứ đà này thì có chuyên gia tính đến 2030 con số đó có thể lên 180%. Các bạn cứ hình dung 1 tài khoản giao dịch mà chủ nó muốn x2 mỗi năm thì cách nhanh nhất là tăng đòn bẩy, lúc thị trường thuận thì pnl nhìn rất đẹp nhưng chỉ cần 1 cú ngược chiều là cháy tk. Nền kinh tế cũng vậy thôi, đòn bẩy càng cao thì sức chịu đựng trước một cú sốc từ bên ngoài càng yếu.

Tiền bơm ra nhiều thì nó phải chảy đi đâu đó và thường nó ko chảy vào sản xuất nhiều như mong muốn mà chảy vào những chỗ sinh lời nhanh như bất động sản, chứng khoán, vàng... giá tài sản bị đẩy lên, ai đến trc thì hưởng lợi còn số đông fomo vào sau thì đu đỉnh. Đi cùng với đó là lạm phát vì tăng trưởng nóng mà ko có lạm phát thì gần như ko có chuyện đó. CPI 9 tháng báo tăng hơn 4,5% nhìn thì ko đáng sợ nhưng mọi người cầm tiền ra ngoài chắc đều thấy ngày xưa 1-2 triệu đi ăn uống thoải mái giờ phải tính toán, thu nhập có tăng nhưng tăng chậm còn giá cả thì tăng nhanh và người chịu thiệt nhất bao giờ cũng là người làm công ăn lương với người giữ tiền mặt.

Rồi khi lạm phát và tỷ giá chịu áp lực thì công cụ quen thuộc nhất để kéo lại vẫn là lãi suất. Ai đã trải qua giai đoạn 2008 và 2011 chắc vẫn còn nhớ lạm phát lên 2 con số và lãi suất vay có lúc hơn 20%, hồi đó tăng trưởng 2 con số thì ko thấy đâu nhưng lạm phát 2 con số thì có 🙃 Lúc bơm thì mọi thứ "lên hương", còn lúc siết thì tài sản đóng băng, nợ xấu tăng và người ở lại cuối cùng bao giờ cũng là người vay nhiều nhất, cái chu kì này mình đã thấy nhiều lần rồi.

Nhưng lần này mình thấy có một điểm khác các chu kì trc và chính nó làm mình lo hơn, đó là tiền ko rải đều ra nền kinh tế mà dồn chủ yếu vào các siêu dự án và 1 nhóm nhỏ những cá thể lớn nhất của nền kinh tế nên rủi ro cũng đang dồn vào 1 số lượng rất nhỏ cá thể. Cứ hình dung mình có một khoản vốn chia cho 100 người vay, chẳng may 2 người làm ăn bừa mất trắng thì mình chỉ mất 2% vốn và thiệt hại coi như chia đều ra cả 100 phần, còn cũng khoản vốn đó mà chỉ cho 10 người vay thì 2 người đổ là mình mất luôn 20%. Bỏ trứng vào ít giỏ bao giờ cũng rủi ro cao, ai làm quản lý vốn trong trading đều hiểu dồn hết vốn vào 1-2 lệnh thì chỉ cần sai một lần là đủ cháy tk dù trc đó có thắng bao nhiêu lệnh đi nữa.

Mà rủi ro này ko phải mình tự nghĩ ra. Luật các tổ chức tín dụng mới đang siết dần mức cho vay tối đa với 1 khách hàng từ 15% xuống còn 10% vốn tự có của ngân hàng vào năm 2029, đề án Chính phủ duyệt hồi tháng 9 cũng yêu cầu chấm dứt chuyện cho vay tập trung vào một số doanh nghiệp, nhóm khách hàng lớn. Nhưng song song đó vẫn có dự thảo cho các dự án lớn ở Hà Nội đc vay tới 38% vốn tự có của 1 ngân hàng. Khi 1 cá thể đủ lớn gặp chuyện thì nó ko còn là chuyện của riêng họ nữa, ngân hàng cho họ vay sẽ phải siết tín dụng và đẩy lãi suất lên để bù rủi ro nên người vay nhỏ lẻ dù ko làm gì sai vẫn phải gánh chung. Các bạn đang vay thả nổi đã bao giờ thử tính nếu lãi suất tăng thêm vài % thì mỗi tháng mình còn trả nổi ko?

Thêm 1 chỗ nữa mình thấy đáng lo là khi con số trở thành mục tiêu thì ai cũng muốn có con số đẹp, đầu tư công dồn giải ngân cho kịp cuối năm và dự án làm vội cho kịp tiến độ. Trong trading cũng y vậy, trader nào tự đặt chỉ tiêu mỗi tháng phải lời bao nhiêu % thì sớm muộn cũng sẽ vào những lệnh ko nên vào chỉ để cho đủ chỉ tiêu và phần lớn những lệnh cố đó lại chính là những lệnh làm cháy tk. Với mình tăng trưởng 7-8% mà chất lượng và bền vững vẫn tốt hơn nhiều so với 10% mà phải đánh đổi bằng nợ, lạm phát và bong bóng tài sản.

Quay lại chuyện sợ bẫy thu nhập trung bình. Đây là 1 lý thuyết có thật, do 2 nhà kinh tế của Ngân hàng Thế giới đưa ra từ năm 2007, nhưng xin hỏi là theo lý thuyết này thì cái ngưỡng cụ thể để 1 quốc gia rơi vào cái gọi là "bẫy thu nhập trung bình" là bao nhiêu thế? VN mình đã dính "bẫy" rồi à? Hay cứ tăng trưởng chậm lại hoặc tăng trưởng ko có đột phá thì đc gọi là bẫy thu nhập trung bình? Nếu vậy thì các nước thu nhập cao cũng mắc "bẫy thu nhập cao" từ rất lâu rồi.

Thực tế thì đến giờ vẫn chưa có một bằng chứng khoa học nào nói rằng tăng trưởng dưới bao nhiêu thì 1 quốc gia sẽ rơi vào bẫy. Chính 2 người đặt ra khái niệm này cũng ko đưa ra một ngưỡng thu nhập cụ thể nào, các nghiên cứu sau đó mỗi bên tự đặt một định nghĩa khác nhau, có nhóm tự quy ước nước nào nằm quá lâu ở một nhóm thu nhập thì coi là dính bẫy và theo chính cách tính đó thì chỉ cần thu nhập bình quân đầu người tăng khoảng 3,5-4,7% mỗi năm là ko bị coi là dính bẫy, thấp hơn 10% rất nhiều. Về sau chính nhóm tác giả đó cũng có nghiên cứu đặt câu hỏi "bẫy hay huyền thoại?" và kết luận cái bẫy ko phải là hiện tượng chung, một nghiên cứu khác của Ngân hàng Thế giới cũng ko tìm thấy bằng chứng các nước bị giậm chân bất thường ở một mức thu nhập trung bình nào cả, dù vẫn có vài nghiên cứu nói ngược lại.

Các năm trước VN vẫn nằm trong top những nước có tốc độ tăng trưởng cao và đều, kể cả sau này nó có chậm lại thì cũng là chuyện bình thường vì ở bất cứ mức thu nhập nào theo thời gian tốc độ tăng cũng sẽ có xu hướng chậm lại, đó là 1 đường cong lõm dần chứ ko thể dốc ngược mãi như thời kì đầu trong mọi sự phát triển. Cũng giống như trade vậy, tk 1.000 USD x2 thì dễ chứ tk 1 triệu USD mà năm nào cũng đòi x2 thì gần như ko ai làm nổi.

Những người phân tích hay mang Brazil, Thái Lan, Indonesia,... ra để gán cho họ là dính bẫy thu nhập trung bình nên mãi ko giàu đc. Nhưng các nước đó bị gán nhãn là vì trong quá khứ đã có những cuộc khủng hoảng thật sự diễn ra, Brazil cuối thập niên 60 đầu thập niên 70 tăng trưởng 10-11% mỗi năm rồi tiếp tục vay nước ngoài rất nhiều để giữ đà tăng, đến năm 1982 thì rơi vào khủng hoảng nợ và mất trắng cả thập niên 80, Thái Lan với Indonesia thì gãy trong khủng hoảng tài chính châu Á 1997, riêng năm 1998 kinh tế Indonesia âm hơn 13% còn thu nhập bình quân của Thái Lan từ 2.940 USD rơi xuống 2.040 USD. Có nghĩa là cái gọi là "bẫy" là 1 hậu quả đã xảy ra chứ ko phải 1 cơ chế, 1 diễn biến hay 1 dấu hiệu, và cái chúng ta đang làm lại chính là cái mà họ đã làm để rồi sau đó bị dính 1 đống nợ và mãi ko thoát khỏi cái mức thu nhập đó.

Hệ quả nguy hiểm nhất hiện hữu ngay trước mắt là vì quá lo sợ cái nhãn kết quả này mà biến việc tăng trưởng thành 1 cuộc đua tốc độ, đây mới chính là tiền đề cho rủi ro khủng hoảng nợ có thể diễn ra rồi cái chỉ đang là kết quả trong tưởng tượng lại trở thành hệ quả thực sự là mắc kẹt trong bẫy thu nhập trung bình với 1 đống nợ. Thổ Nhĩ Kỳ là ví dụ gần nhất khi cố giữ tăng trưởng bằng cách hạ lãi suất, năm 2021 tăng trưởng đc 11% nhưng đồng lira mất hơn 40% giá trị và lạm phát năm 2022 có lúc lên hơn 80%... tăng trưởng 2 con số là có thật nhưng người dân thì nghèo đi.

Còn những nước thoát được bẫy như Hàn Quốc thì họ ko thoát nhờ 1-2 năm tăng trưởng 10% mà nhờ gần 3 thập kỷ liền tăng trưởng bình quân khoảng 8%, đi cùng là giáo dục, công nghệ và những ngành sản xuất đủ sức cạnh tranh với thế giới. Ngân hàng Thế giới cũng chỉ ra muốn thoát bẫy thì phải đi từng bước từ đầu tư sang tiếp thu công nghệ rồi mới tới tự đổi mới sáng tạo, tức là cái bẫy nằm ở năng suất và chất lượng của nền kinh tế chứ ko nằm ở con số GDP của 1 năm nào đó.

Mà phát triển đâu phải là cuộc đua 1 năm, ko phải cứ năm nay tăng 2 con số là coi như về đích mà phải giữ đc đà tăng cao đó liên tục gần 20 năm tới. Mình làm một phép tính đơn giản, nếu 3 năm liền tăng 10% rồi năm thứ 4 khủng hoảng âm 5% thì sau 4 năm nền kinh tế chỉ lớn thêm khoảng 26%, còn đi đều mỗi năm 7% thì sau 4 năm lớn thêm hơn 31%. Ai trade lâu năm đều hiểu điều này, lãi kép chỉ làm việc khi mình ko dính 1 cú sụt giảm lớn và tk tháng nào cũng gồng x2 rồi một tháng cháy thì cuối cùng vẫn thua người giữ rủi ro thấp mà tồn tại được nhiều năm.

Với mình sự ổn định mới là thứ quan trọng nhất, giàu nhanh mà bất ổn thì đó là 1 sự đánh đổi ko đáng. Có rất nhiều nước thu nhập ko phải cao nhất thế giới nhưng người dân sống bình yên hạnh phúc và đó mới là cái đáng để theo đuổi. Như Costa Rica thu nhập bình quân chỉ khoảng 20.000 USD/người, chưa tới 1/4 người Mỹ nhưng trong Báo cáo Hạnh phúc Thế giới năm nay họ đứng thứ 4 còn Mỹ chỉ đứng thứ 23, đây là một đất nước đã bỏ hẳn quân đội từ năm 1948 để dồn tiền cho giáo dục với y tế. Bhutan thì từ mấy chục năm trc đã chọn đặt hạnh phúc của người dân lên trước con số GDP và đưa hẳn mục tiêu Tổng hạnh phúc quốc gia vào hiến pháp. Ngay VN mình năm nay cũng đứng thứ 45 thế giới và thứ 2 Đông Nam Á chỉ sau Singapore, tức là mình đâu có thiếu hạnh phúc tới mức phải đánh đổi sự ổn định để lấy tốc độ. Tăng trưởng giống như trồng 1 cái cây, bón nhiều phân thì cây lên nhanh thật nhưng rễ ko kịp bám thì một trận gió là đổ, mình mong VN đi chậm hơn một chút nhưng chắc chắn hơn.

Còn với ae làm đầu tư thì mình ko dự đoán được tương lai, mình chỉ nghĩ năm tới khả năng cao lãi suất vẫn sẽ ở mức cao và lạm phát vẫn còn đó nên thay vì kì vọng vào những câu chuyện "kinh tế bùng nổ" thì mọi ng nên tự lập cho mình vài kịch bản xấu, nếu lãi suất tăng tiếp thì khoản vay của mình chịu đc ko, nếu tài sản đang giữ giảm 30% thì mình có phải bán tháo ko. Chuẩn bị trc cho kịch bản xấu thì nếu kịch bản tốt có đến mình cũng chẳng mất gì cả.

Ps: đây chỉ là góc nhìn cá nhân của một người làm đầu tư chứ ko phải bài phân tích chính sách hay lời khuyên đầu tư nhé, số liệu mình lấy từ Cục Thống kê, Ngân hàng Nhà nước và báo cáo của Ngân hàng Thế giới đăng trên báo.